TAHİR KARAAHMET
İran sisteminde rasyonel diplomasi ile ideolojik askeri güç hiçbir zaman tam bir uyum içinde çalışmadı. Ülkede bu kavga, sivil bürokrasinin yürüttüğü "Diplomasi" ile Devrim Muhafızları'nın bölgesel operasyonlarını simgeleyen "Meydan" (Sahne) arasındaki bir bilek güreşi olarak adlandırılıyor.
Muhammed Cevad Zarif
Bu savaşın en yakın tarihteki en büyük kurbanı, Abbas Erakçi'nin de akıl hocası olan eski Dışişleri Bakanı Muhammed Cevad Zarif'ti. Zarif, 2015'teki Nükleer Anlaşma'nın mimarı olarak İran'ı dünyaya açan entelektüel bir ikon haline gelmişti. Ancak Kudüs Gücü Komutanı Kasım Süleymani'nin sahadaki askeri ajandası, Zarif'in diplomasisini her seferinde gölgeledi. Zarif'in sonradan sızdırılan meşhur ses kaydında, "Süleymani diplomasiyi askeri sahne için feda etti" itirafı, Pers devlet aklının ideolojik duvarlara nasıl çarptığının en net kanıtıydı. Süleymani'nin askeri gücü, takım elbiseli diplomatların rasyonel hamlelerini defalarca sabote etti.
Mücteba Hamaney'in Başdanışmanı Ali Ekber Velayeti
SARAYIN KALBİNDEKİ DENGELEYİCİ: ALİ EKBER VELAYETİ
Bu güç savaşında teknokratların tamamen tasfiye edilmesini engelleyen ve köprü vazifesi gören isimler de var. Bunların başında, tam 16 yıl kesintisiz dışişleri bakanlığı yapmış olan ve şu an Dini Lider Hamaney'in Başdanışmanlığını yürüten Ali Ekber Velayeti geliyor.
Velayeti, tıp doktoru kökenli, Batı'yı iyi bilen ama rejimin ideolojisine de sadık bir "kadim akıl" olarak nitelendiriliyor. Radikal Devrim Muhafızları ne zaman diplomasinin kapılarını tamamen kapatmak istese, Velayeti gibi isimler Hamaney'in kulağına fısıldayarak "Devletin bekası için Batı ile konuşacak birilerine ihtiyacımız var" dedi ve Erakçi ya da Zarif gibi isimlere birer koruma kalkanı sağladı.
SAFEVİ DÖNEMİNDEN KALAN MİRAS: SATRANÇ TAHTASINDAKİ TAHRAN
İran, Orta Doğu'daki pek çok yapay sınır devletinin aksine, köklü bir imparatorluk hafızasına sahip. Bugün Tahran'ın yürüttüğü asimetrik savaş ve bölgesel nüfuz çabaları, aslında Şah Abbas döneminden beri süregelen Safevi denge politikasının modern birer versiyonu.
İran devlet sistemi, yalnızca Şii fıkhıyla değil; Doğu ile Batı arasında sıkışmış bir coğrafyada hayatta kalma sanatıyla şekillenmiştir. Rejim, yeri geldiğinde ideolojik kırmızı çizgilerini esnetip rasyonel hamleler yapabilen bu "Pers devlet aklı" sayesinde yarım asırdır ağır ambargolara ve kuşatmalara rağmen ayakta kalmayı başarıyor.
İran bu yönüyle aslında çift kanatlı bir kuşa benzer. Kanatlarından biri Ayetullahlar ve Devrim Muhafızları'nın temsil ettiği ideolojik dogmalardır; diğer kanat ise Zarif ve Erakçi gibi isimlerin sırtlandığı rasyonel, entelektüel bürokratlardır. Kuşun havada kalabilmesi için bu rasyonel kanadın sürekli çırpınması gerekir. Rejim ne zaman o kanadı tamamen kırmaya çalışsa ülke çöküşün eşiğine gelmekte; ne zaman o kanada alan açsa ömrünü uzatmaktadır.
İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan
ERAKÇİ VE PEZEŞKİYAN ZARİF'İN KADERİNDEN KAÇABİLECEK Mİ?
Bugün Türk asıllı İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan'ın gölgesinde sahneyi tamamen kontrol eden Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi, aslında tehlikeli bir ipte yürüyor. Kasım Süleymani'nin sahadaki gölgesinin kalkması ve Zarif'in şahinler tarafından çiğnenen mirasının ardından Erakçi, şu an bölgedeki büyük yangını söndürmek için Ayetullah Hamaney tarafından sahneye sürüldü.
İran Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi
"DEVRİM MUHAFIZLARI KRİZİ"
Ancak İran iç siyasetinin acımasız bir kuralı var: Kriz zamanlarında el üstünde tutulan entelektüel diplomatlar, kriz geçtikten sonra radikal klikler tarafından "fazla taviz vermekle" suçlanıp tasfiye edilebiliyor. Abbas Erakçi ve Mesud Pezeşkiyan'ın önümüzdeki dönemde din adamlarının ve Devrim Muhafızları'nın baskısını kırıp kıramayacağı, sadece İran entelektüellerinin değil, bütün Orta Doğu'nun kaderini belirleyecek kırılma noktalarından biri olacak.