Dünya’nın manyetik kutupları yer değiştiriyor

Üzerinde durduğumuz zeminin altında olan hareketliliğin hayatımıza tesir ettiğini hatta güneşten gelen radyoaktif ışınları dahi etkilediğini biliyor muydunuz? Evet, bu görünmez kuvvetin nedeni, üzerinde durduğumuz zeminin yaklaşık 3200 kilometre altında bulunan çekirdekte olan bitenlerden başka bir şey değil.

2 Mart 2018 Cuma 07:00
Teknoloji Haberleri

Gökhan Ertaş / star.com.tr


Çekirdek yaklaşık 5.700 santigrat derece sıcaklıkta çoğunlukla sıvı ve demirden oluşuyor. Ve Ay'ın hacminin üçte ikisine yakın bir hacme sahip. Dünyanın manyetik alanını da burası oluşturuyor. Gezegenlerin ve özellikle dünyamızın manyetik alanlarının nasıl oluştuğu henüz tam anlamıyla açıklığa kavuşmuş değil. Bu konuda birçok varsayım ortaya atılmış ancak bu varsayımların en güçlüsü;  gezegenlerin dev birer dinamo gibi davranarak kendi manyetik alanlarını oluşturdukları yönünde; Jeodinamo.
Jeodinamo kuramına göre; sıvı demirin hareketi sonucu bir elektrik akımı oluşur ve bu akım manyetik alanların oluşumuna sebebiyet verir. Yüklü metal parçacıklar manyetik alanlardan geçerek devamlı ve döngüsel bir elektrik akımı ortaya çıkar. Çekirdekteki sıvı metalin daimi hareketine bağlı olarak bir miktar manyetik alan oluşur ve bu alan çekirdekte yeni akımlar oluşturur. Bu akımlar ise daha fazla manyetik alana sebep olarak geri beslemeli bir döngü ortaya çıkarır.
 
Bu döngü ise tıpkı mıknatısta bulunan manyetizma gibi davranır. İtici ve çekici güç
 
Bu manyetizma Güney Kutbu yakınlarında Dünya'dan çıkar ve gezegeninin etrafını dolaşarak Kuzey Kutbu yakınlarından tekrar çekirdeğe döner. Coğrafik ve manyetik kutuplar yakın olsa da aynı yerde değildir.
 
 
Manyetik kalkanlar
 
Bizi Güneş'ten ve diğer yıldızlardan gelen zararlı ışınımdan koruyan en önemli kalkan, manyetik alandır. Manyetik alanın, gezegenin çevresinde oluşturduğu doğal kalkana manyetosfer deniyor. Tüm gezegenler için basit bir manyetosfer tanımı:
 
"Bir gezegenin kendi manyetik alanının oluşturduğu, elektrik yüklü parçacıkları içeren katman" şeklinde yapılabilir. Manyetosferler, manyetik alanın yapısına bağlı olarak yaklaşık küresel biçimdedir.
 
 
Gezegenimizin manyetik alanı kaymaya başladı
 
Manyetik alan tarafından oluşan kutupsallık evrensel bir sabit değildir. tarih boyunca kutuplar pek çok kez yer değiştirdi, kuzey ile güney tersine döndü. Kutuplar, yaklaşık 40.000 yıl önce böyle bir teşebbüste bulunup başarısız oldu. En son yaşanan tam dönüşüm, yaklaşık 780.000 yıl önce gerçekleşti.
 
Dünyamızın manyetik alanı binlerce hatta milyonlarca yıldır yaklaşık aynı yoğunlukta kalabilir, ancak tam olarak bilinmeyen nedenlerle zaman zaman zayıflar ve bu zayıflamanın ardından muhtemelen birkaç bin yılda yön değiştirir.
 
Dünyanın manyetik alanı son on yılda endişe verici oranlarda zayıflıyor ve bu da Dünyanın manyetik kutbunun yer değiştirmesi üzerine etkileri konusunda yaygın bir endişe oluşturuyor.
 
NASA tarafından modellenmiş bir kutup kayması görüntüsü
 
Bir insan ömrü kadar kısa bir sürede manyetik kutuplar yer değişebilir
 
İtalya, Fransa, Kolombiya Üniversitesi ve Berkeley Üniversitesi'nden bir bilim adamlarından oluşan bir ekip tarafından yapılan bir çalışma, 786.000 yıl önceki son manyetik değişmenin 100 yıldan az bir sürede çok hızlı gerçekleştiğini ileri sürüyor.
 
Berkeley Üniversitesi'nden Courtney Sprain konuyla ilgili olarak, " Paleo-manyetik veriler çok iyi yapılıyor. Bu şimdiye kadar yaptığımız en iyi kayıtlardan biridir ve bu bize geri dönüşlerin ne kadar çabuk gerçekleşebileceğini göstermektedir” diyor.
 
Bazı araştırmacılar bu manyetik değişmenin bu kadar kısa bir sürede olmayacağı görüşündeler ancak yapılan Jeolojik araştırmalar Dünya’nın çekirdeğinde artan söz konusu değişimin yakın gelecekte bir şekilde bizi etkileyeceği görüşündeler.
 
2014 yılında raporlamaya başlayan Avrupa Uzay Ajansının Swarm üçlüsünden elde edilen en yeni uydu verileri, çekirdeğin kenarında bir savaşın şiddetlendiğini gösteriyor. Bir darbeyi planlayan gruplar gibi, ergimiş demir ve nikelin dönen kümeleri, dipolden güç toplayıp enerjiyi boşa çıkarıyor. Kuzey manyetik kutup çalıştırılıyor, gelişmiş türbülansta ve öngörülemezliğin işareti. Güney Yarımküre'deki bir taciz, Dünya'nın yüzeyinin yaklaşık beşte birinin üzerinde zaten üstünlük kazanmış durumda. 
 
 
Kutupların yer değiştirmesi yaşantımızı nasıl etkiler?
Dünyanın manyetik alanı gezegenimizi tehlikeli güneş ve kozmik ışınlardan dev bir kalkan gibi koruyor. Kutuplar değiştirildiğinde (veya değişim denemesi olduğunda) bu kalkan zayıflar. Bilim adamları bu aşamada manyetik alanın olağan gücünün onda birine kadar zayıflayabileceğini tahmin ediyor. Yerdeğiştirme denemesi esnasında manyetik kalkanımız yüzyıllar boyu tehlikeye girebilir ve bu sure boyunca kötü niyetli radyasyonun gezegenin yüzeyine daha da yakınlaşmasına izin verebilir. Şimdiden, Dünya'daki değişiklikler, Güney Atlantik'teki alanı zayıflattı, bu dönemde radyasyona maruz kalan uydularda hafıza sorunları yaşandı.
 
Bu radyasyon henüz yüzeye erişmiş değil. Fakat bir noktada manyetik alan yeterince azaldığında, farklı bir hikaye karşımıza çıkabilir. Kozmik radyasyonun Dünya'yı nasıl etkilediği konusunda bu alanda uzman olan Boulder Üniversitesi ve Colorado Üniversitesi Atmosferik ve Uzay Fizik Laboratuarı direktörü Daniel Baker, gezegenin bir kısmının bu geri dönüşüm sırasında yaşanamaz hale gelmesinden korkuyor. 
 
Ne kadar kötü olabilir?
Bilim adamları daha önce kutup değiştirmeleri ile kitlesel yokoluşlar gibi felaketler arasında bir bağ kurmadılar. Fakat bugün dünya, 780.000 yıl önce yaşanan son tam kutup değişimi olduğu bir çağda değil. Bugün, Dünya'da yaşayan yaklaşık 7,6 milyar insan, Atmosferi ve okyanus kimyasını 1970'lerdekinin iki katı ölçüde değiştirdik ve gezegenin yaşam destek sistemini bozduk. İnsanlar, büyük şehirleri, endüstrileri ve yol şebekelerini kurdu ve birçok canlı için daha güvenli yaşam alanlarına erişim sağladı. Belki de bilinen tüm türlerin üçte birini yok olma yönüne ittik ve daha birçok habitatları tehlikeye attık. Bu yıkıma bir de kozmik ve ultraviyole ışınımı ekleyin ve Dünya üzerinde oluşacak yıkıcı tabloyu bir düşünün.
 
Ve bu tehlikeler sadece biyolojik değil. Modern uygarlığımızın merkezi ve adeta dünyamızın işletim sistemi haline gelen geniş siber-elektrik şebekelerinin bu manyetik değişimle başına gelecekleri bir düşünün.
 
Ayrıca güneşten gelecek zararlı radyoaktif parçacıklar, yaşantımızın artık  vazgeçilmez birer parçaları olan ve sayısı gün geçtikçe artan uyduları bozabilir yada bunlara kötü şekilde zarar verebilir.
 
Manyetik alan korumasının azalmasıyla uydularda meydana gelen hasarlar, elektrik şebekelerini kontrol eden uydu zamanlama sistemlerini etkileyebilir.
 
Bu şebekeler bozulabilir ve uzmanların onyıllar boyunca sürebileceğini tahmin ettiği, dünya çapındaki elektrik kesintilerine yol açabilir.
 
Elektrik şebekeleri çalışmadığı zaman, cep telefonlarını, ev aletlerini ve çok daha fazla şeyi kullanamayabiliriz. Birdenbire kesilen elektrikler yüzünden, hastaneler yedek güç kaynakları bulmak için mücadele edebilir ve çok sayıda yaşam tehlikeye girebilir.
 
GPS teknolojisi de tehlikeye girebilir ve bu durum, askerî operasyonlardan tutun da yol bulma kabiliyetimize kadar her şeyi etkileyebilir.
 
Ek olarak, özerk taşıtlar, yapay zeka ve hızlı şekilde ilerleyen diğer yeniliklerle birlikte, teknolojiye her gün daha bağımlı hale geliyoruz.
 
Kutup değişimi gerçekleştiği zaman, bu yenilikler günlük yaşantımızın sıradan bir parçası olabilirler ve karışıklık yaşama ihtimalimiz artabilir.
 
Verilerin her şeyi yönettiği bir çağda yaşadığımız doğru. İletişim kurma şeklimizden gezinme şeklimize ve hükümetlerimiz ile ciddi tesislerimizin işleme şekline kadar her şey, verileri gönderme ve depolama şeklimizde yatıyor. Bu yüzden eğer dünyanın uyduları hasar görürse veya işlevsiz hale gelirse, bildiğimiz yaşam sonsuza kadar değişebilir.
 
Ancak bu bir kıyamet günü tahmini değil. Kutuplar, bir noktada kaçınılmaz olarak yeniden yer değiştireceği için, bu ihtimali önceden peşin olarak kabul etmemezi, onun için hazırlanmamıza olanak sağlar.
 
Öncelikle uydu şirketleri, kutup değişimiyle mücadele etmek için uyduların nasıl hazırlanacağı konusunda birbiriyle fikir paylaşıp işbirliği yapmaya başlayabilirler.
 
Hükümet ve üniversite araştırmacıları, çabalarını, uç noktadaki radyasyona ve uzaydaki hava durumuna dayanmak üzere özel olarak tasarlanmış yeni uydular geliştirmeye odaklayabilirler.
 
Hükümetler, iş çevreleri ve topluluklar, eylem planları oluşturmak için bir araya gelebilirler.
 
Enerji depolama yolları bulabilir ve halkın kutup değişimi konusunda eğitilmesini sağlayabilirler. Böylece bu durum gerçekleştiğinde, yaygın bir panik yaşanmamış olur.
 
Dünya’nın kutupları milyonlarca yıldır yer değiştiriyor ve öngörülebilir bir gelecekte de böyle yapmaya devam edecekler. Yapabileceğimiz en iyi şey şimdi hazırlanmak. Bu sayede söz konusu durum bir sonraki kez gerçekleştiğinde hazır oluruz.