Günümüzde yeni teknolojiler hayatımızın her alanını etkilediği gibi, çalışma hayatını da derinden dönüştürmeye devam etmektedir. Devam eden teknolojik dönüşüm, esnek çalışma modellerine olan ihtiyacı her geçen gün artırmakta ve klasik çalışma biçimlerinin yanında alternatif modellerin de yaygınlaşmasına yol açmaktadır. Bu kapsamda hem uzaktan çalışma hem de çağrı üzerine çalışma uygulamaları, işçi ve işveren açısından esneklik sağlayan önemli çalışma biçimleri olarak öne çıkmaktadır.
Çağrı üzerine çalışma, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 14'üncü maddesinde düzenlenmiştir. İşçinin iş görme edimini işverenin ihtiyacına bağlı olarak yerine getirdiği bir çalışma modeli olarak karşımıza çıkmaktadır.
Hüküm uyarınca, "Yazılı sözleşme ile işçinin yapmayı üstlendiği işle ilgili olarak kendisine ihtiyaç duyulması halinde iş görme ediminin yerine getirileceğinin kararlaştırıldığı iş ilişkisi, çağrı üzerine çalışmaya dayalı kısmi süreli bir iş sözleşmesi" çağrı üzerine iş sözleşmesi olarak tanımlanmaktadır.
Çağrı üzerine çalışma iş sözleşmesi, kısmi süreli iş sözleşmesinin özel bir türü olarak kabul edilmekte ve mutlaka yazılı olarak yapılması gerekmektedir. Bu çalışma modelinde, işçinin ne zaman çalışacağı, işverenin yapacağı çağrıya bağlıdır ve bu yönüyle klasik çalışma düzeninden ayrılmaktadır.
Çağrı üzerine çalışmada taraflar, işçinin hafta, ay veya yıl içerisinde ne kadar süreyle çalışacağını serbestçe belirleyebilmektedir. Ancak çalışma süresinin belirlenmemesi halinde, haftalık çalışma süresi 20 saat olarak kabul edilmektedir. Ayrıca diğer önemli bir husus ise; işçi çalıştırılsın veya çalıştırılmasın, kararlaştırılan süreye ilişkin ücrete hak kazanmaktadır.
İşçiden, iş görme borcunu yerine getirmesini çağrı yoluyla talep hakkına sahip olan işveren, bu çağrıyı, aksi kararlaştırılmadıkça, işçinin çalışacağı zamandan en az dört gün önce yapmak zorundadır. Süresine uygun yapılan çağrı üzerine, işçi de iş görme edimini yerine getirmekle yükümlüdür. Ayrıca sözleşmede günlük çalışma süresi belirlenmemişse, işverenin işçiyi her çağrıda en az 4 saat üst üste çalıştırması gerekmektedir.
Uzaktan çalışma ise yine İş Kanunu'nun aynı maddesinde düzenlenmiştir. İşçinin, işveren tarafından oluşturulan iş organizasyonu kapsamında iş görme edimini evinde ya da teknolojik iletişim araçları ile işyeri dışında yerine getirmesi esasına dayalı ve yazılı olarak kurulan iş ilişkisi, uzaktan çalışma olarak tanımlanmaktadır.
Uzaktan çalışmada da yazılı sözleşme yapılması zorunluluktur. Uzaktan çalışma iş sözleşmesinde, işin tanımı, süresi, yeri, ücret, ekipman ve iletişim gibi hususlar açıkça belirlenmelidir. Uzaktan çalışma modelinde, işverenin iş sağlığı ve güvenliği ve eşit davranma yükümlülüklerinin devam ettiği unutulmamalıdır. Diğer bir ifadeyle, işveren tarafından İSG yükümlülükleri yerine getirilmeli ve işçi, diğer çalışanlara göre farklı işleme tabi tutulmamalıdır.
Ayrıca, uzaktan çalışma modeli, çağrı üzerine çalışmadan farklı olarak belirli bir çağrı süresi, asgari çalışma süresi veya haftalık süre sınırlamasına tabi değildir. Bu iki çalışma modelinin birlikte uygulanması ise teorik olarak mümkündür.
Bir başka anlatımla, işçinin hem çağrı üzerine hem de uzaktan çalışacak şekilde istihdam edilmesi, işin niteliğinin uygun olması ve tarafların bunu açıkça sözleşmede düzenlemesi halinde hukuken engel teşkil etmemektedir.
Ancak çağrı üzerine çalışmanın çeşitli sınırlara tabi olması gibi uzaktan çalışma yapılması mümkün olmayan işler de bulunmaktadır. Uzaktan Çalışma Yönetmeliği'nin "Uzaktan çalışmanın yapılamayacağı işler" başlıklı 13'üncü maddesinde hangi işlerde uzaktan çalışma yapılamayacağı hüküm altına alınmıştır.
"Tehlikeli kimyasal madde ve radyoaktif maddelerle çalışma, bu maddelerin işlenmesi veya söz konusu maddelerin atıkları ile çalışma, biyolojik etkenlere maruz kalma riski bulunan çalışma işlemlerini içeren işlerde uzaktan çalışma yapılamaz.
Kamu kurum ve kuruluşlarınca ilgili mevzuatına göre hizmet alımı suretiyle gördürülen işler ile millî güvenlik açısından stratejik önemi haiz birim, proje, tesis veya hizmetlerden hangilerinde uzaktan çalışma yapılamayacağı birim, proje, tesis veya hizmetten sorumlu olan veya hizmeti alan kamu kurum ve kuruluşunca belirlenir."
Hükümler uyarınca her mesleğin doğası, uzaktan çalışma yapılmasına imkan vermemektedir. Ancak bu sınırların bulunmadığı hallerde işçinin hem çağrı üzerine hem de uzaktan çalışması mümkündür.
Nihayetinde, çağrı üzerine çalışma ile uzaktan çalışma modellerinin birlikte uygulanması, işin niteliğinin uygun olması ve tarafların bu durumu açıkça yazılı sözleşmede düzenlemesi halinde mümkündür.
Ancak bu tür bir çalışma ilişkisinde, her iki modele özgü yükümlülüklerin ayrı ayrı gözetilmesi, özellikle çağrı süreleri, ücret hakları, iş sağlığı ve güvenliği ile uzaktan çalışmaya ilişkin sınırlamaların dikkate alınması önem arz etmektedir.
