Emeklilik sistemi, uzun vadeli sigorta kolları kapsamında sigortalılara yaşlılık aylığı bağlanabilmesi için belirli koşulların birlikte gerçekleşmesini öngörmektedir. Genel kural olarak yaş, sigortalılık süresi ve prim ödeme gün sayısı şartlarının tamamlanması gerekmektedir. Ancak bazı hallerde yaş şartı aranmadan, diğer kriterlerin sağlanması mümkün olabilmektedir.
Emekli olarak işyerinden ayrılan bir yıldan uzun süre aynı işyerinde çalışanlara kıdem tazminatı ödenmesi gerekmektedir. Ancak, emekli olmamakla birlikte, sigortalılık süresi ve prim gün sayısını doldurup, yaş şartını bekleyenlere de kıdem tazminatı alarak ayrılma hakkı verilmektedir.
Nitekim 1475 sayılı mülga İş Kanunu'nun yürürlükte bulunan 14'üncü maddesi ile 506 sayılı Kanun ve devamında 5510 sayılı Kanun hükümleri birlikte değerlendirildiğinde, sigorta başlangıç tarihine göre değişen prim gün sayısı ve sigortalılık süresi şartlarının tamamlanması halinde, yaş dışındaki emeklilik kriterleri sağlanmış sayılacaktır.
Sigortalılar, "506 Sayılı Kanun'un 60'ıncı maddesinin birinci fıkrasının (A) bendinin (a) ve (b) alt bentlerinde öngörülen yaşlar dışında kalan diğer şartları veya aynı Kanunun Geçici 81 inci maddesine göre yaşlılık aylığı bağlanması için öngörülen sigortalılık süresini ve prim ödeme gün sayısını tamamlayarak kendi istekleri ile işten ayrılmaları nedeniyle" kıdem tazminatına hak kazanmaktadırlar.
Diğer bir deyişle, 1475 sayılı İş Kanunu'nun 14. maddesinin 5. Fıkrası hükmüne göre, çalışanlar emeklilik için gerekli prim ödeme gün sayısını ve/veya sigortalılık süresini tamamlamış ancak yaş şartını henüz sağlamamışsa, iş sözleşmesini feshederek kıdem tazminatına hak kazanabilmektedir. Ancak, özellikle belirtmek gerekir ki, bu kapsamda kıdem tazminatı alarak ayrılan çalışanların işverenden ihbar tazminatı talep etme hakları yoktur.
Yaş hariç emeklilik şartları, sigorta başlangıç tarihine göre üç ayrı dönemde incelenmektedir;
* 08.09.1999 öncesi dönem,
* 09.09.1999 ila 30.04.2008 tarih aralığındaki dönem,
* 01.05.2008 sonrasındaki dönem.
İşçiler, dönemlere özel şartların yerine getirilmiş olması ve işyerinde en az 1 yıllık kıdem süresine sahip olması halinde; Sosyal Güvenlik Kurumundan alacakları "kıdem tazminatına esas yazı" ile iş sözleşmelerini feshederek kıdem tazminatına hak kazanabilirler.
08.09.1999 tarihinden önce ilk defa sigortalı olan işçiler, 15 yıl sigortalılık süresi ve 3600 prim ödeme gün sayısına sahip olmaları halinde emeklilik için yaş hariç şartları sağlamış olacak ve kıdem tazminatına hak kazanacaklardır. İlgili yazının işverene sunulması ve işçi tarafından fesih iradesinin ortaya konulması halinde işveren, işçinin işten ayrılışını "14- Emeklilik için yaş dışında diğer şartların tamamlanması" koduyla yaparak kıdem tazminatını ödemelidir. Ek olarak eğer işçinin bakiye yıllık ücretli izinleri bulunuyorsa, fesih ile beraber yıllık izin ücretinin de ödenmesi gerekecektir. Ayrıca yaş hariç emeklilik sebebiyle yapılan fesihte ihbar süresi gündeme gelmemektedir. Bu nedenle ihbar tazminatı da söz konusu olmayacaktır.
08.09.1999 tarihi ile 30.04.2008 tarihleri arasında ilk defa sigortalı olan kişilerin, sigorta yılı dikkate alınmaksızın 7000 prim günü ya da 25 yıl sigortalılık şartı ile 4500 prim gün şartını sağlamaları halinde, emeklilik için yaş hariç şartları sağlamış olacak ve kıdem tazminatına hak kazanacaklardır.
Son olarak, 01.05.2008 tarihi ve sonrasında ilk defa sigortalı olan kişiler, kademeli olarak 4600 gün ile 5400 prim günü şartlarını sağlayarak, yaş hariç emeklilik şartlarını yerine getirmiş olacaklarından, kıdem tazminatına hak kazanabileceklerdir.
Sigorta başlangıcı;
* 01.05.2008-31.12.2008 arasında ilk defa sigortalı olanlar için 4600 prim günü,
* Sigorta başlangıcı 2009 yılı olanlar için 4700 prim günü,
* Sigorta başlangıcı 2010 yılı olanlar için 4800 prim günü,
* Sigorta başlangıcı 2011 yılı olanlar için 4900 prim günü,
* Sigorta başlangıcı 2012 yılı olanlar için 5000 prim günü,
* Sigorta başlangıcı 2013 yılı olanlar için 5100 prim günü,
* Sigorta başlangıcı 2014 yılı olanlar için 5200 prim günü,
* Sigorta başlangıcı 2015 yılı olanlar için 5300 prim günü,
* Sigorta başlangıcı 2016 yılı olanlar için 5400 prim günü,
Sigortalıların yaş hariç emeklilik şartlarını sağladığı koşulları ifade etmektedir.
Yaş hariç emeklilik şartlarını sağlayan işçiler, bu gerekçeyle iş sözleşmelerini feshedip kıdem tazminatı talep edebilmektedir. Uygulamada, bu hakkın birden fazla kez kullanılıp kullanılamayacağı tartışma konusu olmuştur.
Kanunda açık bir sınırlama bulunmamakla birlikte, Yargıtay içtihatlarına göre yaş hariç emeklilik nedeniyle fesih hakkı yalnızca bir kez kullanılabilir. İşçinin ayrılmadan önce başka bir işyeriyle görüşmesi veya sözleşme yapması hakkın kötüye kullanımı sayılmamaktadır. Ancak bu yolla kıdem tazminatı alma imkanı tek seferle sınırlıdır. İşçi yeniden çalışır ve bu kez yaş şartını tamamlayarak emekli olursa, en az 1 yıllık kıdem süresi bulunuyorsa, son işveren de kıdem tazminatı ödemekle yükümlüdür.
Sonuç olarak, yaş hariç emeklilik düzenlemesi, belirli sigortalılık süresi ve prim gün şartlarını tamamlayan işçilere yaş koşulunu beklemeden iş sözleşmelerini sona erdirme ve kıdem tazminatını alma imkanı tanımaktadır. Ancak bu hakkın kullanımı sigorta başlangıç tarihine göre değişen kriterlere ve yargı içtihatlarıyla belirlenen sınırlara tabidir. Bu nedenle fesih öncesinde somut durumun mevzuat ve içtihat çerçevesinde dikkatle değerlendirilmesi uyuşmazlıkların da önüne geçecektir.
