ABD/İsrail saldırılarına maruz kalan İran'ın gösterdiği asimetrik, beklenenden uzun süren tepki ve Hürmüz ile açtığı kart; sadece bölgeyi değil dünyayı etkileyen bir duruma dönüştü.
Bu gelişmeler, tüm odağı yani sorunu da çözümü de Hürmüz'e taşımışken, Türkiye-İran sınırına bakmak ve bu alanın hukuki durumunu tüm bu konular konuşulurken merak ettiğim için araştırdım, bugün sizinle paylaşmak istedim.
Sınır, yalnızca haritada çizilmiş bir hat değil. Bunun önemini ve güvenliğinin ne kadar kritik olduğunu Suriye'de gördük, görmeye devam ediyoruz. İran sınırının da bir geçmişi, bilinenleri ve unutulanları var.
ORTADOĞU'NUN EN ESKİSİ
Türkiye ile İran arasındaki sınır, Ortadoğu'nun en eski ve istikrarlı sınırlarından biridir. Temel hatları 1639 tarihli Kasr-ı Şirin Antlaşması ile çizilmiş olsa da sınırın fiziki ve hukuki gerçekliği yüzyıllar içinde sürekli değişmiştir.
İmparatorluklar döneminde sınırlar bugünkü gibi kesin koordinatlarla değil; dağlar, nehirler ve aşiret dengeleri gibi doğal ve beşeri unsurlarla belirlenirdi. Bu durum, özellikle I. Dünya Savaşı sonrasında oluşan otorite boşluklarıyla birlikte sınırın iki tarafında da ciddi güvenlik zafiyetleri ve kontrolsüz alanlar yarattı.
YENİ BİR HUKUK REJİMİ
Cumhuriyetin ilanıyla birlikte Türkiye'nin sınır politikası da şekil değiştirdi. Amaç artık sadece toprağı korumak değil, sınırı modern hukuki bir zemine oturtmaktı.
1926 ve 1928 antlaşmalarının ardından, 1932 tarihli Sınır Antlaşması ile bugünkü sınır hattı kesinleşti. Bu, yalnızca bir çizim değil, aynı zamanda tarafların birbirinin güvenliğini tehdit edecek unsurlara izin vermemesini taahhüt eden bir "sınır hukuku rejimiydi."
AĞRI İSYANI, 1932 ANTLAŞMASI
Bugün Gazze, Lübnan ve İran söz konusu olduğunda ABD ve İsrail'in bu hukuku nasıl çiğnediği ayrı ve acı bir gerçek olsa da uluslararası hukukta kural açıktır: Bir devlet, diğerinin toprak bütünlüğüne müdahale edemez. Sınırı aşıp müdahale etmenin istisnası, BM Şartı m.51'de düzenlenen meşru müdafaa hakkıdır.
Türkiye-İran sınırında bu teorinin pratiğe dönüştüğü en net olay 1930 Ağrı İsyanı'dır. İsyancıların İran'a geçmesi üzerine Türkiye sıcak takip istemiş, İran reddedince Türkiye meşru müdafaa hakkıyla sınır ötesi operasyon yapmıştır.
Bu krizin ardından imzalanan 1932 Antlaşması ile sınır arazide sağlamlaştırılmıştır.
Küçük Ağrı Dağı dâhil Ağrı Dağı'nın tamamı stratejik olarak Türkiye'ye geçerken, Van civarındaki Kotur bölgesi İran'a bırakılmıştır.
Bu antlaşma taraflara diğerinin topraklarında tek taraflı sıcak takip yapma veya sınırı aşıp tampon bölge kurma yetkisi vermemiştir.
Bunun yerine yeni bir kural getirilerek; bir ülke kendi sınırlarında isyancılara karşı askeri bir harekât yürütürken isyancılar sınırı geçerse, bu isyancıları takip etme ve yakalama yükümlülüğü doğrudan isyancıların kaçtığı ülkenin hükümetine yüklenmiştir. Bu antlaşma halen yürürlüktedir!
AKILLI SINIRLARA GEÇİŞ
Günümüzde sınır güvenliği kavramı köklü bir dönüşüm geçirdi.
Tehditler artık devletler arası ordulardan ziyade; terör, düzensiz göç ve ulus aşırı suç ağlarından geliyor.
Türkiye, 3497 sayılı Kanun ile sınır güvenliğini Kara Kuvvetleri Komutanlığına vererek bu yeni duruma hukuken uyum sağladı.
Sahada ise insan yoğunluklu güvenlikten, teknoloji yoğunluklu "Akıllı Sınır Güvenlik Sistemleri" evresine geçildi.
Bugün sınır hattımız yüksek güvenlikli modüler beton duvarlar, derin hendekler ve elektro-optik kulelerle donatılmış durumda.
7 gün 24 saat havadan denetim yapılıyor ve hareketlilikler derhal tespit ediliyor.
Termal kameralar, gelişmiş duyarlılıktaki sensörlar zırhlı gözetleme araçları ile atılan devriyeler var.
Sınırdaki Van Kapıköy, Ağrı Gürpınar ve Hakkari Esendere sınır kapıları faal ve son gelişmeler üzerine teyakkuz halinde!
Kasr-ı Şirin'de doğal engellerle sağlanan güvenlik, bugün entegre ve yüksek teknolojili bir ağa evrilmiş durumda.
Bölgemizdeki son gelişmeleri ve alınan dersleri göz önüne aldığımızda, Türkiye'nin sınır güvenliğinde süreci önceden çok iyi okuduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Bu okumaya, bir karmaşa ihtimaline istinaden gerekli müdahale durumları da dahil, pek tabi...
