Sosyal güvenlik sistemimiz, çalışanları gelir kaybına yol açabilecek risklere karşı uzun vadeli ve kısa vadeli sigorta kollarıyla korumaktadır. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu kapsamında uzun vadeli sigorta kolları arasında yer alan malullük sigortası, çalışma gücünü veya meslekte kazanma gücünü kaybeden sigortalılara gelir desteği sağlamaktadır.
Ancak sosyal güvenlik sisteminin amacı yalnızca gelir güvencesi sunmak değildir. Çalışma gücünü yeniden kazanan kişilerin iş hayatına dönüşünü de desteklemektir. Bu nedenle maluliyetin ortadan kalkması halinde işçinin belirli şartlarla eski işyerinde yeniden çalışma imkanına sahip olması da sosyal güvenlik sisteminin önemli bir unsurudur.
5510 sayılı Kanun'un 25'inci maddesi uyarınca iş sözleşmesine tabi çalışan 4/a kapsamındaki sigortalıların malul sayılabilmeleri için; çalışma gücünün veya iş kazası veya meslek hastalığı sonucu meslekte kazanma gücünün en az %60'ını kaybettiği Sosyal Güvenlik Kurumu Sağlık Kurulu tarafından tespit edilmesi gerekir.
Tespit işlemi, sigortalının veya işverenin talebi üzerine Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından yetkilendirilen sağlık hizmeti sunucularının sağlık kurullarınca usulüne uygun düzenlenecek raporlar ve dayanağı tıbbi belgelerin incelenmesi sonucu yapılmaktadır.
Sigortalıların sağlık hizmeti sunucularından alacakları maluliyete ilişkin raporlar, 5510 sayılı Kanun'a göre malul sayılmaları için yeterli değildir. Bu doğrultuda sigortalıların malul sayılabilmesi için, çalışma gücünün veya meslekte kazanma gücünün en az %60'ını kaybettiğinin Sosyal Güvenli Kurumu Sağlık Kurulu tarafından tespit edilmesi zorunludur.
Malul sayılan sigortalıya sağlanan haklardan biri malullük aylığıdır. Sosyal Güvenlik Kurumu Sağlık Kurulu tarafından malul sayılan sigortalıların malullük aylığından yararlanabilmeleri için aşağıdaki şartların sağlanması esastır:
* En az on yıldır sigortalı olması ve toplam olarak 1800 gün uzun vadeli sigorta kolları primi ödemesi, başka birinin sürekli bakımına muhtaç derecede malul olduğuna karar verilmiş ise sigortalılık süresi şartı aranmaksızın 1800 gün malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi bildirilmiş olması,
* Maluliyeti nedeniyle sigortalı olarak çalıştığı işten ayrılması, faaliyetine son vermesi ve görevinden ayrılması,
* Hizmet akdine bağlı olmaksızın kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanların ise kendi sigortalılığı nedeniyle Kuruma genel sağlık sigortası primi dâhil, prim ve prime ilişkin borcu olmaması
* Sosyal Güvenlik Kurumuna yazılı dilekçe veya e-devlet üzerinden başvuru yapılması.
4857 sayılı İş Kanunu'nun "Engelli ve eski hükümlü çalıştırma zorunluluğu" başlıklı 30'uncu maddesinin 5'inci fıkrasında aşağıdaki hüküm yer almaktadır:
"Bir işyerinden malulen ayrılmak zorunda kalıp da sonradan maluliyeti ortadan kalkan işçiler eski işyerlerinde tekrar işe alınmalarını istedikleri takdirde, işveren bunları eski işleri veya benzeri işlerde boş yer varsa derhal, yoksa boşalacak ilk işe başka isteklilere tercih ederek, o andaki şartlarla işe almak zorundadır. Aranan şartlar bulunduğu halde işveren iş sözleşmesi yapma yükümlülüğünü yerine getirmezse, işe alınma isteğinde bulunan eski işçiye altı aylık ücret tutarında tazminat öder."
Maluliyeti nedeniyle işten ayrılan bir işçinin yeniden işe alınabilmesi için; işçinin çalıştığı süreçte malul hale gelmiş olması, iş sözleşmesinin malullük nedeniyle sona ermesi, maluliyet durumunun sonradan ortadan kalkması, işyerinde eski işi veya benzer nitelikte bir iş için uygun pozisyon bulunması ve işçinin bu yönde işverene başvuruda bulunması gerekmektedir.
Özellikle belirtmek gerekir ki malulen emekli olanların çalışmaları durumunda maluliyet aylıkları kesilir. Hem malulen emekli aylığı alıp hem de çalışmak mümkün olmayacaktır.
İşe tekrar başlama yönünde işçiden talep alan işverenin işe alma yükümlülüğü, aynı veya benzer nitelikte işlerde boşluk olması halinde hemen doğmaktadır. Ancak işyerinde bu nitelikteki işlerde boş yer yoksa, işverenin yeniden işe alma yükümlülüğü ancak ilgili pozisyonlarda boşluk oluşması halinde gündeme gelecektir.
İşverenin yeniden işe alma yükümlülüğünü yerine getirmemesi halinde, işe alınma isteğinde bulunan eski işçiye altı aylık ücret tutarında tazminat ödemesi gerekecektir.
Sonuç olarak, malullük sigortası yalnızca çalışma gücünü kaybeden sigortalılara gelir desteği sağlamakla kalmamakta, sağlık durumunun düzelmesi halinde yeniden çalışma hayatına dönüşlerini de güvence altına almaktadır. Bu kapsamda maluliyeti ortadan kalkan ve kanunlarda öngörülen şartları taşıyan işçilerin eski işyerlerinde yeniden işe alınma hakkı bulunmaktadır.
