Kadın çalışanların çalışma koşulları, biyolojik özellikleri, gebelik ve analık hâlleri ile iş yerinde karşılaşabilecekleri sağlık ve güvenlik riskleri dikkate alınarak iş mevzuatında özel olarak düzenlenmektedir. Yer ve su altındaki işlerde çalıştırılma yasağı, gebelik ve emzirme dönemine ilişkin koruyucu hükümler ile gece çalışmalarına getirilen sınırlamalar, bu yaklaşımın başlıca örnekleridir.
Özellikle gece çalışmasının uyku düzeni, biyolojik ritim, ulaşım güvenliği ve iş kazası riski üzerindeki etkileri göz önünde bulundurulduğunda, kadın çalışanların gece postalarında çalıştırılmasına ilişkin kurallar, çalışma sürelerinin düzenlenmesi bakımından olduğu kadar, iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması açısından da oldukça önemlidir.
4857 sayılı İş Kanunu'nda kadın çalışanların yer ve su altındaki işlerde çalıştırılmalarına ilişkin yasaklara, gece çalışmalarına ve analık hâlindeki çalışma koşullarına yer verilmektedir.
İş Kanunu'nun 73'üncü maddesinde, on sekiz yaşını doldurmuş kadın çalışanların gece postalarında çalıştırılmasına ilişkin usul ve esasların yönetmelikle düzenleneceği hüküm altına alınmıştır. Bu doğrultuda çıkarılan "Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmelik" ile gece çalışma süresi, ulaşım, sağlık gözetimi, eşlerin vardiya düzeni, gebelik ve emzirme dönemindeki yasaklar ile işverenin kayıt ve saklama yükümlülükleri ayrıntılı olarak belirlenmiştir.
Kadın çalışanlar, kural olarak gece postalarında yedi buçuk saatten fazla çalıştırılamaz. Ancak turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmetlerinde, kadın çalışanın yazılı onayının alınması şartıyla yedi buçuk saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir.
Gece postasında çalıştırılacak kadınların işe başlamadan önce işyeri hekiminden, gece çalışmasına engel bir durumlarının bulunmadığını gösteren sağlık raporu almaları; çalışma devam ederken de işin riskleri ve çalışanın özel durumu dikkate alınarak düzenli sağlık muayenelerinin yapılması gerekir.
Posta değişim saatlerinde toplu taşıma imkânının bulunmadığı veya ulaşımın güç olduğu iş yerlerinde işveren, kadın çalışanların işyerine götürülüp getirilmesini uygun araçlarla sağlamakla yükümlüdür.
Ayrıca eşi de vardiyalı çalışan kadın çalışanın talebi üzerine gece postası, eşinin gece çalışmasına rastlamayacak şekilde düzenlenir. Aynı işyerinde çalışan eşlerin aynı gece postasında çalışma talepleri ise işveren tarafından imkânlar ölçüsünde karşılanmalıdır.
Kadın çalışanlar, gebeliklerinin doktor raporuyla tespit edildiği tarihten doğuma kadar; emziren çalışanlar ise doğum tarihinden itibaren bir yıl süreyle gece postalarında çalıştırılamaz.
Anne veya çocuğun sağlığı bakımından gerekli olduğunun işyeri hekimi raporuyla belgelenmesi hâlinde emzirme dönemindeki bu yasak altı ay daha uzatılmaktadır. Bu doğrultuda, çalışanların söz konusu sürelerdeki çalışmaları gündüz postalarına denk gelecek şekilde düzenlenmelidir.
Ayrıca işverenler tarafından, gece postalarında çalıştırdıkları kadın çalışanların isim listelerini iş müfettişlerince yapılacak denetimlerde sunulmak üzere iş yerinde saklanmalıdır. İş müfettişleri tarafından yapılacak denetimlerde, gece postalarında çalıştırılan kadın çalışanlara ilişkin isim listelerinin işyerinde bulunup bulunmadığı ve güncel şekilde tutulup tutulmadığı kontrol edilebilir. Bu nedenle işverenlerin söz konusu listeleri çalışma çizelgeleri, sağlık raporları ve varsa yazılı onaylarla uyumlu biçimde düzenlemesi ve denetim sırasında sunulabilecek şekilde işyerinde saklaması önem taşımaktadır.
Sonuç olarak kadın çalışanların gece postalarında çalıştırılması; çalışma süresi, sağlık gözetimi, güvenli ulaşım, gebelik ve emzirme dönemindeki yasaklar ile kayıt yükümlülüklerinin birlikte gözetilmesini gerektirmektedir. İşverenlerin mevzuata uygun vardiya düzeni kurması ve sağlık raporları, yazılı onaylar, çalışma çizelgeleri ile isim listelerini güncel ve denetime hazır biçimde saklaması önem taşımaktadır.
